 |
    |
    |
 |
    |
    |
 |
| శతకములు | వేణుగోపాలశతకము | పోలిపెద్ది వేంకటరాయకవి |
కవి పరిచయము
- శ్రీ వేదము వేంకటకృష్ణశర్మ
(శతకవాఙ్మయసర్వస్వము, 1954)
| వేణుగోపాలశతకము - పోలిపెద్ది వేంకటరాయకవి | ||
| సీ. | కౌస్తుభవక్ష శ్రీకరపాదరాజీవ । దీనశరణ్య మహానుభావ కరిరాజవరద భాస్కరకోటిసంకాశ । పవనభుగ్వరశాయి పరమపురుష వేదవేద్యానంతవిభవ చతుర్దశ- । భువనశోభనకీర్తి పుణ్యమూర్తి వైకుంఠపట్టణవాస యోగానంద । విహగరాడ్వాహన విశ్వరూప | |
| తే. | నీలనిభగాత్ర శ్రీరమణీకళత్ర । సద్గుణస్తోమ యదుకులసార్వభౌమ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 1 |
| సీ. | నిను సదా హృత్కంజమునఁ బాయకుండ నా । ప్రహ్లాదువలెను నేర్పరిని గాను ఏవేళ నిను ధ్యానించుచుండుటకు నా । దృఢచిత్తుఁ డైనట్టి ధ్రువుఁడ గాను సతతంబు నిన్ను సంస్తుతి చేయుచుండ నా । వేశిరంబుల సర్పవిభుఁడ గాను నీ విశ్వరూపంబు సేవించుటకు సహ- । స్రాక్షముల్ గల్గు వాసవుఁడఁ గాను | |
| తే. | ఇట్టివారలఁ గృపజూచు టెచ్చుగాదు । దేవ నా వంటి దీనుని బ్రోవవలయు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 2 |
| సీ. | శ్రీరుక్మిణీ ముఖసారసమార్తాండ । సత్యభామా మనశ్శశిచకోర జాంబవతీ కుచశైలకంధర మిత్ర- । విందా సుధాధరబింబకీర భద్రా వయోవనభద్రేభరాజ క- । శిందాత్మజా చిదానందనిలయ లక్షణా శృంగారవీక్షణకాసార- । హంస సుధేష్ణా గుణాపహార | |
| తే. | సుందరకపోల విబుధసంస్తుత కృపాల- । వాల ధృతశైల కాంచనవర్ణచేల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 3 |
| సీ. | భానుకోటి ప్రభాభాసురంబగు వెల్గు । పరులు చూచినఁ గానఁబడని వెల్గు గురుకృపచేఁ గాక నరయనేరని వెల్గు । నమృతంపు వృష్టిచే నమరు వెల్గు విద్యుల్లతాపరివేష్టితంబగు వెల్గు । ఘననీలకాంతులఁ గ్రక్కు వెల్గు దశవిధప్రణవనాదములు గల్గిన వెల్గు । మౌనులెన్నఁగ రమ్యమైన వెల్గు | |
| తే. | ఆదిమధ్యాంతరరహితమైనట్టి వెల్గు । నిట్టి వెల్గును సేవింపనట్టి చెట్ట- వారికే లభించు కైవల్యపదము మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 4 |
| సీ. | వేదంబులును నీవె వేదాంగములు నీవె । జలధులు నీవె భూజములు నీవె క్రతువులు నీవె సద్వ్రతములు నీవె కో- । విదుఁ డటంచన నీవె నదులు నీవె కనకాద్రి నీవె యాకాశంబు నీవె ప- । ద్మాప్తసోములు నీవె యగ్ని నీవె యణురూపములు నీవె యవనీతలము నీవె । బ్రహ్మము నీవె గోపతియు నీవె | |
| తే. | ఇట్టి నిన్ను సన్నుతింప నేనెంతవాఁడ । గించనుఁడ నన్ను బ్రోవుని కింకరునిగ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 5 |
| సీ. | వేదాంతమనుచు బ్రహ్మాదులెంచిన వెల్గు । నాదాంతసీమల నడరు వెల్గు సాధుజనానందసంపూర్ణమౌ వెల్గు । బోధకు నిలయమై పొసగు వెల్గు ద్విదశాబ్జమధ్యమందుదయమౌ వెల్గు । సుషుమ్ననాళంబునఁ జొచ్చు వెల్గు చూడఁజూడఁగ మహాశోభితంబగు వెల్గు । నిఖిలజగంబుల నిండు వెల్గు | |
| తే. | శతకోటిసారస హితుల మించిన వెల్గు । మేరువు శిఖరంబుమీఁది వెల్గు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 6 |
| సీ. | వేదాంతయుక్తులు విని రెండు నేర్చుక । వాగునాతఁడు రాజయోగి గాఁడు కల్లు లొట్టెడు త్రాగి కైపెక్కి తెలియక । వదరినంతనె శాస్త్రవిదుఁడు గాఁడు పట్టపురాజు చేపట్టి యుంచంగానె । గుడిసెవాటికి బారి గుణము రాదు ముండపై వలపున రెండెఱుంగక మోవి । యానఁగానె జొల్లు తేనె గాదు | |
| తే. | కోఁతిపై నున్న సింగపుఁగొదమ కాదు । ఎంత చదివిన గుణహీనుఁ డెచ్చుగాఁడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 7 |
| సీ. | దండకమండలుధారులై కాషాయ- । ములు ధరించిన దాన ముక్తి లేదు భూతి గంపెడు పూసి పులిచర్మమును బూని । ముక్కుమూసిన దాన ముక్తి లేదు తిరుమణి పట్టెఁడు తీసి పట్టెలు తీర్చి । భుజము గాల్చిన దాన ముక్తి లేదు వాయువుల్ బంధించి ప్రాణంబు నలయఁగ । మూత వేసిన దాన ముక్తిలేదు | |
| తే. | గురుపదాంబుజముల భక్తి కుదిరి తమ్ముఁ । దా మెఱుంగక ముక్తి లేదవనియందు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 8 |
| సీ. | దారిద్ర్యమనెడు భూధరచయంబులు గూల్ప । హరి నీదు భక్తి వజ్రాయుధంబు అజ్ఞానమనెడు గాఢాంధకార మణంప । నీదు సపర్య భానూదయంబు ఘోరమౌ దుష్కృతాంభోరాశి నింకింపఁ- । గా నీదు సేవ దావానలంబు చపలం బనెడు రోగసమితిని మాన్ప న- । బ్జాక్ష నీ స్మరణ దివ్యౌషధంబు | |
| తే. | వెన్న గలిగియు నేతికి వెదకినటుల । పరుల దలతురు మీ మహత్తెఱుఁగ లేక మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 9 |
| సీ. | సూక్ష్మస్నానము చేసి సొక్కినవేళ సా- । మితధారణము చేసి మెలఁగువేళ బడలిక పైనంబు నడచి వచ్చినవేళ । సురతాప్తి ‘హా’ యని సొక్కువేళ నొంటరిగాఁ జీఁకటింట నుండినవేళ । నలుకతోఁ బవళించునట్టివేళ దెఱఁగొప్ప మనమున దిగులు చెందినవేళ । భక్తి గన్నట్టి విరక్తివేళ | |
| తే. | లక్ష్యభావంబుఁ జూడ సలక్షణముగ । బండువెన్నెల గతిఁ గానబడును ముక్తి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 10 |
| సీ. | అగ్రజన్మము తీరమందు వాసంబును । వితరణము ననుభవించు నేర్పు సంగీతసాహిత్యసంపన్నతయు మఱి । రసికత బంధుసంరక్షణంబు ననుకూలమైన చక్కని భార్య రాజస- । న్మానంబు ప్రఖ్యాతి మానుషంబు సౌందర్య మతిదృఢశక్తి విలాసంబు । జ్ఞానంబు నీ పదధ్యాననిష్ఠ | |
| తే. | ఇన్నివిధములు గలిగి వర్తించు నరుఁడు । భూతలస్వర్గపదములు బొందుచుండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 11 |
| సీ. | అబ్బ మేలోర్వలేనట్టివాఁడైనను । మోహంబుగల తల్లి మూఁగదైన ఆలు రక్కసియైన నల్లుఁ డనదయైనఁ । గూతురు పెనుఱంకుఁబోతుదైనఁ గొడుకు తుందుడుకైనఁ గోడలు దొంగైనఁ । దనకు సాధ్యుఁడుగాని తమ్ముఁడైన గృహకృత్యములు పొరుగిండ్ల వెంబడిఁ బోయి । చెప్పి యేడ్చెడు చెడ్డచెల్లెలైన | |
| తే. | నరుని ఖేదంబు వర్ణింపఁ దరము గాదు । అంతటను సన్యసింపంగనగును మేలు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 12 |
| సీ. | విధవ చెవులకేల యరిది వజ్రపుఁ గమ్మ । లురుకు తొత్తుకు విటుఁ డుండనేల గ్రుడ్డిముండకు మంచి గొప్పయద్దంబేల । సరవి గుడిసెకు బల్ చాందినేల యూరఁబందులకుఁ బన్నీరుగంధంబేల । బధిరున కల వీణపాటలేల కుక్కపోతుకు జరీకుచ్చుల జీనేల । పూఁటకూళ్ళమ్మకుఁ బుణ్యమేల | |
| తే. | తనకు గతిలేక యొకఁడిచ్చు తఱిని వారి । మతులు చెరపెడి రండకుఁ గ్రతువులేల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 13 |
| సీ. | అలకాధిపతి నేస్తమైనప్పటికిని బా- । లేందుమౌళికి బిచ్చమెత్తవలసెఁ గమలాసనుని కెంత కరుణ రా నడచినఁ । గలహంసలకుఁ దూటి కాడలేదు క్షీరాబ్ధి లంకలోఁ జేరినప్పటికైనఁ । గొంగతిండికి నత్తగుల్లలేను పరగ సాహేబు సుబా యెల్ల నేలిన । బేగంబులకుఁ గుట్టుప్రోగులేను | |
| తే. | ఒకరికుండెనటంచు మేలోర్వలేక । నేడ్వఁగరాదు తన ప్రాప్తి నెన్నవలయు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 14 |
| సీ. | అల్పునిఁ జేర్చిన నధికప్రసంగియౌ । ముద్దు చేసినఁ గుక్క మూతి నాకు గోళ్ళ సాఁకినఁ బొంతకుండలో విష్ఠించుఁ । గొద్దితొత్తుల పొందు రద్ది కీడ్చు గూబలు వ్రాలినఁ గొంప నాశముఁ జేయుఁ । జనవీయఁగ నాలు చంక కెక్కుఁ బలువతో సరసంబు ప్రాణహాని యొనర్చు । దుష్టుడు మంత్రైన దొరను జెఱచుఁ | |
| తే. | కనుక విని దెల్సి జాగ్రత్తగాను ప్రజలఁ । బాలనముఁ జేయు టది రాజపద్ధతి యగు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 15 |
| సీ. | అవనీశ్వరుఁడు మందుఁడైన నర్థుల కియ్య- । వద్దని వద్ది దివాను చెప్పు మునిషీ యొకడు చెప్పు మొనసి బక్షీ చెప్పుఁ । దరువాత నా మజుందారు చెప్పుఁ దల ద్రిప్పుచును శిరస్తా చెప్పు వెంటనే । కేలు మొగిడ్చి వకీలు చెప్పు దేశపాండ్యా తాను దినవలెనని చెప్పు । ముసరద్ది చెవిలోన మొనసి చెప్పు | |
| తే. | యశము గోరిన దొరకొడుకైనవాఁడు । ఇన్ని చెప్పులు కడఁ ద్రోసి యియ్యవలయు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 16 |
| సీ. | ఆత్మ తెలియని యోగి కద్వైతములు మెండు । నెఱఱంకులాఁడికి నిష్ఠ మెండు పాలు పిండని గొడ్డుబఱ్ఱె కదుపు మెండు । కల్లపసిండికిఁ గాంతి మెండు గెలువని రాజుకు బలుగచ్చులును మెండు । వంధ్యకు విభునిపై వాంఛ మెండు దబ్బరవాటకుఁ దలద్రిప్పుటలు మెండు । పసిమిరోగపు లొత్తు మిసిమి మెండు వండలేనక్కకు వగపులు బలుమెండు । లేలేని యన్నకు తిండి మెండు | |
| తే. | కూటికియ్యని విటకాని పోటు మెండు । మాచకమ్మకు మోహంబు మదిని మెండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 17 |
| సీ. | ఆలిని వంచుకోఁజాలక తగవర్ల । బ్రతిమాలుకొనువాని బ్రతుకు రోఁత నర్తనాంగనల వెన్కను జేరి తాళముల్ । వాయించువాని జీవనము రోఁత వ్యభిచరించెడి వారవనిత గర్భంబునఁ । బురుషత్వము వహించి పుట్ట రోఁత బంధుకోటికి సరిపడని దుర్వృత్తిని । బడియున్న మనుజుని నడత రోఁత | |
| తే. | యరసికుండైన నరపతి నాశ్రయించి । కృతులొనర్చెడి కవి నెత్తిగీఁత రోఁత మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 18 |
| సీ. | ఆస్థానమందు విద్వాంసుల గని లేచి । మ్రొక్కులేయని వారమోహినులను దల గొరిగించి మెత్తని సున్నమును బూసి । బొగ్గుగంధమున బొట్టమర్చి చెప్పులు మెడఁ గట్టి చింపిచేటలఁ గొట్టి । గాడిదపైఁబెట్టి కాల మెట్టి తటుకునఁ గ్రామప్రదక్షిణం బొనరించి । నిల్చినచోటఁ బేణ్ణీళ్ళు చల్లి | |
| తే. | విప్రదూషకులగువారి వెంట నిచ్చి । సాగ నంపించవలయును శమనపురికి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 19 |
| సీ. | పెట్టనేరని రండ పెక్కునీతులఁ బెద్ద । గొడ్రాలిముండకు గొంతు పెద్ద మంకుబుద్ధికిఁ దన మాట సాగుటె పెద్ద । రిక్తుని మదిని కోరికలు పెద్ద అల్పవిద్వాంసుండు నాక్షేపణకుఁ బెద్ద । మూర్ఖచిత్తుఁడుఁ కోపమునకుఁ బెద్ద గుడ్డిగుఱ్ఱము తట్టగుగ్గిళ్ళు తినఁ బెద్ద । వెలయ నాఁబోతుకండలను బెద్ద | |
| తే. | మధ్యవైష్ణవునకు నామములు పెద్ద । పెట్టనేరని విభుఁడు కోపించ పెద్ద మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 20 |
| సీ. | ఈడిగె ముత్తికి జోడుశాలువలిస్తి । కురుబ గంగికి జరీకోకలిస్తి కడియాలు కుమ్మర కనకంకు దీసిస్తి । పోఁగులు గోసంగి పోలికిస్తి పోచీలు చాకలి పుల్లి చేతుల వేస్తి । దాని తల్లికి నూఱు దారబోస్తి దాసరచ్చికి దేవతార్చన లమ్మిస్తి । గుఱ్ఱాల యుప్పర కొండికిస్తి | |
| తే. | ననుచుఁ బాత్ర మపాత్రము ననక యిచ్చి । చెప్పుకొందురు మూఢులు సిగ్గులేక మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 21 |
| సీ. | ఈనెగాండ్లంటరో యీండ్లను బగిసార- । సెన్నంగిసుద్దులు సెప్పలేరు యేదగాండ్లంటరో యీండ్లింట పొగవెల్ల । గొర్లాల బిగ్గెన గొసుగుతారు కయితగాండ్లంటరో కాల్పంగటించుక । చిన్నచ్చరము సేరు చెప్పలేరు వాసివేలంట తమాసగా ఱొమ్మున । దప్పెట వేసుక తట్టలేరు | |
| తే. | అనుచు విప్రోత్తములఁ గన్నయట్టివేళ । మోటుమనుజు లనియెడి మాటలిట్లు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 22 |
| సీ. | ఉండి యియ్యని లోభి రండకొంపను శ్రాద్ధ- । మైననేమి శుభంబులైననేమి చండాలు వాకిట వండుకొన్నది యంబ- । లైననే మతిరసాలైననేమి మాచకమ్మ సమర్త మఖపుబ్బహస్తచి- । త్తయిననేమి పునర్వసైననేమి కులనాశకుండయిన కొడుకు దీర్ఘాయువై । యుండిననేమి లేకున్ననేమి | |
| తే. | బవరమునఁ జొచ్చి పొడువని బంటుచేతి । దాయుధంబైననేమి తెడ్డయిననేమి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 23 |
| సీ. | ఎనుబోతు వానకు జంకునా యెంతైన । వెలహెచ్చుగల తేజి వెఱచుఁగాక గుణహీనుఁడెంతైన గులముకు వెఱచునా । గుణవంతుఁ డెప్పుడు వెఱచుఁగాక గడుసైన పెనుమొద్దు గాలికి వెఱచునా । విరుగఁగాచిన మ్రాను వెఱచుఁగాక ఱంకుముండ బజారురచ్చకు వెఱచునా । వీరపతివ్రత వెఱచుఁగాక | |
| తే. | ఘనతగల్గిన దొరబిడ్డ గాక సుకవి । నోటితిట్లకు వెఱచునా మోటువాడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 24 |
| సీ. | ఏదంబులకు మంగలెంకఁడే దగునేటు । ప్రశ్న సెప్పను మాల పాపిగాఁడు కయితముల్ సెప్ప బోగము చినెంకఁడె సరి । సంగీత యిద్దెకు సాకలెల్లి చాత్రపురండాల సాతాననంతమ్మ । సిందులు ద్రొక్క దాసరి పెదక్క యీణె గొట్టను కోమటీరేశమే సరి । మతి రతాలకు మాఱుమనుము లచ్చి | |
| తే. | అనుచు మూర్ఖాళి యీ రీతి ననుదినంబు । భూతలమునందు వచియింత్రు నీతిలేక మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 25 |
| సీ. | ఒంటిజందెము ద్వాదశోర్ధ్వపుండ్రంబులు । నమరిన పసపు కృష్ణాజినంబు దండంబు గోచి కమండలు వక్షమా- । లిక పుస్తకంబు పాదుకలు గొడుగు దర్భ మౌంజీ పవిత్రములు కటి కరాన । చెవిలోనఁ దగు తులసీదళంబు వేదమంత్రములు వినోదమౌ నపరంజి । పడగకుండలములు పంచశిఖల- | |
| తే. | తో నరుగుదెంచి బలిని భూదాన మడిగి । తెచ్చి సురపతి కిచ్చితి విచ్చతోడ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 26 |
| సీ. | కనుముక్కుతీరు చక్కనికాంతి పొందిన । శుభలక్షణంబులు సూక్ష్మబుద్ధి ఘనత వివేకవిక్రమము బాంధవ్యంబు । మర్మవిలాసంబు మానుషంబు సరసవాచాలత సాహసం బొకవేళ । విద్యావిచక్షణ విప్రపూజ వితరణగుణము భూపతియందు భయభక్తి । నీతియు సర్వంబు నేర్చునోర్పు స్నానసంధ్యాద్యనుష్ఠానసంపన్నత । గాంభీర్యము పరోపకారచింత | |
| తే. | గలుగు మంత్రిని జేర్చుకొన్నట్టి దొరకుఁ । గీర్తి సౌఖ్యము సకల దిగ్విజయము సిరి గలుగుచుండును దోషము ల్దొలగిపోవు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 27 |
| సీ. | కన్నెనిచ్చినవానిఁ గబ్బమిచ్చినవాని । సొంపుగా నింపుగాఁ జూడవలయు అన్నమిచ్చినవాని నాదరించినవాని । దాతఁగాఁ దండ్రిఁగా దలపవలయు విద్యనేర్పినవాని వెఱపుదీర్చినవాని । గురునిగా హరునిగా నెఱుఁగవలయు కొల్వు గాచినవానిఁ గూర్మి చూపినవాని । సుతునిగా హితునిగాఁ జూడవలయు | |
| తే. | నిట్టివారలపైఁ బ్రేమ పెట్టుకొనక । కసరుబెట్టిన మనుజుండు గనఁడు కీర్తి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 28 |
| సీ. | కలకొద్దిలోపలఁ కడదెచ్చి మన్నించి । యిచ్చినవారి దీవించవలయు సిరిచేత మత్తుఁడై పరు నెఱుంగని లోభి । దేబెను పెళ్ళునఁ దిట్టవలయుఁ దిట్టిన యప్పుడేఁ దెలిసి ఖేదము నొంది । యింద్రుడైనను బిచ్చమెత్తవలయు దీవించినను యల దీర్ఘాయును బొంది । బీదైన నందలం బెక్కవలయు | |
| తే. | నట్టియాతఁడు సుకవి కానట్టి యతనిఁ । గవియనఁగనేల కవిమాలకాకి గాఁడె మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 29 |
| సీ. | కొండసిగల్ తలగుడ్డలు పాకోళ్ళు । చలువవస్త్రములు బొజ్జలు కఠార్లు కాసెకోకలు గంపెడేసి జందెములును । దలవార్లు జలతారు డాలువార్లు సన్నపు తిరుచూర్ణచిన్నెలు కుట్టాలు । జొల్లువీడెమ్ములు వల్లెవాట్లు దాడీలు వెదురాకు తరహా సొగసుకోర్లు । నంతకు దొరగార్లటంచుఁ బేర్లు | |
| తే. | సమరమున జొచ్చి ఱొమ్ముగాయములకోర్చి । శాత్రవుల ద్రుంచనేరని క్షత్రియులకు నేల కాల్పనె యీ వట్టి యెమ్మెలెల్ల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 30 |
| సీ. | కోమటి యత్యంతక్షామము గోరును । ధారుణి క్షితిపతి ధనము గోరు ధరఁ గరణము గ్రామదండుగ గోరును । జంబుకంబేవేళ శవము గోరు కుజనుఁడౌ వైద్యుండు ప్రజల రోగము గోరు । సామాన్యవిప్రుండు చావు గోరు అతిశూరులగువారు ధృతిని గోరుచునుందు । రాఁబోతు వేదల యశము గోరుఁ | |
| తే. | గాఁపువానికి గ్రామాధికారమైన । దేవభూసురవృత్తులు దియ్యఁగోరు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 31 |
| సీ. | కండచక్కెర పానకముఁ బోసి పెంచిన । ముషిచెట్టుకుఁ దీపి పుట్టబోదు పాలమున్నీటి లోపల ముంచి కశిగినఁ । గాకిఱెక్కకుఁ దెల్పు గలుగఁబోదు పన్నీరుగంధంబు పట్టించి విసరినఁ । దేలుకొండి విసంబు తియ్యఁబోదు వెదురుబద్దలు చుట్టు వేసి బిగించినఁ । గుక్కతోఁకకు వంక కుదురబోదు | |
| తే. | మంచిమాటల నెంత బోధించి చెప్ప । మడియ రండకుని గుణంబు విడువబోదు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 32 |
| సీ. | ఖేదమోదంబుల భేదంబు తెలియక । గోలనై కడిపితిఁ గొన్నినాళ్ళు పరకామినుల కాసపడి పాపమెఱుఁగక । కొమరుప్రాయంబునఁ గొన్నినాళ్ళు ఉదరపోషణమున కుర్వీశులను వేడి । కొదవచేఁ గుందుచుఁ గొన్నినాళ్ళు ఘోరమైనట్టి సంసారసాగర మీఁదు- । కొనుచుఁ బామరముచేఁ గొన్నినాళ్ళు | |
| తే. | జన్మమెత్తుట మొదలు నీ సరణిఁ గడచె । నెటుల గృపఁ జూచెదో గతం బెంచఁబోకు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 33 |
| సీ. | గజముపై చౌడోలు గాడిదకెత్తితే । మోయునా పడవేసి కూయుఁ గాక చిలుక పంజరములోపల గూబ నుంచితే । పలుకునా భయపడి యులుకుఁ గాక కుక్క నందలములోఁ గూర్చుండఁబెట్టితే । కూర్చుండునా తోళ్ళు కొఱుకుఁ గాక ధర్మకార్యములలో దరిబేసి నుంచితే । యిచ్చునా తన్నుక చచ్చుఁ గాక | |
| తే. | చెడి బ్రతికినట్టి శుంఠను జేర్చుకొనిన । వాఁడు చెడు నుంచుకొన్నట్టివాఁడు జెడును మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 34 |
| సీ. | గోవుల నఱకంగఁ గోసి వండుక తిను । మాలమాదిగలు భూపాలురయిరి మానాభిమానముల్ మాని ప్రవర్తించు । మంకుగులాములు మంత్రులైరి అక్షరం బెఱుగక యాకారపుష్టిచే । వర్ణసంకరులు విద్వాంసులైరి బాజారిఱంకుకైఁ బంచాయతీ చెప్పు । పాతలంజెలు వీరమాతలైరి | |
| తే. | అహహ! కలియుగధర్మ మేమనఁగ వచ్చు । నన్నిటికి నోర్చి యూరక యుండదగునే మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 35 |
| సీ. | చదువుచుండెడివేళ సభలోనఁ గూర్చుండి । దున్నపోతుల కొడుకెన్నుఁ దప్పు విద్యాధికుల కిచ్చువేళడ్డుపడి మాల- । ధగిడీల కొడుకు వద్దనుచుఁ జెప్పు ధనమెక్కుడుగఁ గూర్చి తినలేక యేడ్చెడి । పెనులుబ్ధుఁ డర్థుల గనిన ఱొప్పు బిరుదుగల్గిన యింటఁ బెరిగినఁ గొణతంబు । విప్పినంతనె కుక్క వెదకుఁ జెప్పు | |
| తే. | రాజసభలందుఁ బండితరత్నములకుఁ । బనులు చెఱచును నొక్కొక్క ప్రల్లదుండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 36 |
| సీ. | జన్నిరోగికి బఱ్ఱెజున్ను వేసినయట్లు । పిల్లినెత్తిన వెన్నఁ బెట్టినట్లు కుక్కపోతుకు నెయ్యికూడు వేసినయట్లు । చెడ్డజాతికి విద్య చెప్పినట్లు సాతాని నొసట విభూది రాసినయట్లు । గూబదృష్టికి దివ్వె గూడినట్లు ధనపిశాచికి సుదర్శనము గన్పడినట్లు । చలిచీమలకు మ్రుగ్గు చల్లినట్లు | |
| తే. | సురభిబదనిక పాముకుఁ జూపినట్లు । దుష్టునకు నీతి వెగటుగాఁ దోఁచునయ్య మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 37 |
| సీ. | దొరవద్ద నెంత చౌదరియైన దన మనవి । తాఁ జెప్పఁ గార్యసాధకము లేదు రంభైన తన కుచకుంభముల్ దన చేత । దా బిగించిన సుఖతరము లేదు తగవులో నా పురందరుఁడైనఁ దన ప్రజ్ఞ । తాఁ జెప్పుకొనినఁ బెత్తనము లేదు తనుఁ జేయు పుణ్య మింతని యొరులతోఁ జెప్ప । బ్రహ్మదేవునికైన ఫలము లేదు | |
| తే. | గనుక నివియెల్ల నొరులచేఁ గాని భువిని । తమదు శక్తికి మంత్రతంత్రములు లేవు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 38 |
| సీ. | దొర సొమ్ము దిని కార్యసరణి వచ్చినవేళఁ । బాఱిపోఁ జూచిన బంటువాని నగ్నిసాక్షిగను బెండ్లాడిన తన యింతి । నేలక పరకాంత నెనయువానిఁ గబ్బము ల్సేయు సత్కవిజనాళికిఁ గల్గి- । నంతలో నేమియ్యనట్టివాని యిచ్చిన దీవెన లియ్యక యత్యాశ- । తో బోవు యాచకుండైనవాని | |
| తే. | గట్టిముచ్చెలతోఁ బడగొట్టి విఱుగ- । గట్టి పంపించవలయునుఁ గాలుపురికి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 39 |
| సీ. | నత్తు లేకుండిన ముత్తైదు ముక్కందు । మూలలందును ఋతుస్త్రీలయందు మధ్యపక్వస్థలమందుఁ గిన్నెరమీటు । నతనిచేఁ గుమ్మరి యావమందుఁ కాటుకపొగయందుఁ గాళ్ళచప్పుడు లందు । దొమ్మరి వాయించు డోలునందు దీపము లేనట్టి దివ్వెకంబమునందు । మార్జాలముఖమందు మాంసమందు | |
| తే. | ముదముతో సంతతము నీదు వదినెగారు । విడిది చేసియు వీరిని విడువకుండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 40 |
| సీ. | పంచాంగములు మోసి బడవాతనముఁ జేసి । పల్లెకూటము చెప్పి పసులఁ గాచి హీనవృత్తిని బిచ్చమెత్తి గోడలు దాఁటి । ముష్టికూళ్ళకుఁ బోయి మొత్తెలఁ బడి విస్తళ్ళు గుట్టి కోవెలనంబి వాకిటఁ । గసవూడ్చి లంజెల కాళ్ళు పిసికి కన్నతొత్తులఁ దమ్మ కళ్ళెత్తి గతి చెడి । యాలుబిడ్డలఁ బరు లంటఁజేయు- | |
| తే. | నట్టి దేబెకు సిరి గల్గెనేని వాఁడు । కవివరుల దూఱు బంధువర్గముల గేరు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 41 |
| సీ. | పతికి మోహములేని సతి జవ్వనంబేల । పరిమళింపని సుమప్రచయమేల పండితకవివర్యులుండని సభ యేల । శశి లేని నక్షత్రసమితి యేల పుత్రసంపద లేని పురుషుని కలిమేల । కలహంసములు లేని కొలనదేల శుకపికరవ మొకించుక లేని వనమేల । రాజు పాలింపని రాజ్యమేల | |
| తే. | రవివికాసంబు లేనట్టి దివసమేల । ధైర్యమొదవని వస్తాదుతనమదేల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 42 |
| సీ. | పరకాంతపయి నాసపడెడి మానవులకు । నగుబాటు మనమున తగని దిగులు నగుడు విరుద్ధంబు నాచారహీనత । చేసొమ్ముపోవుట సిగ్గుచెడుట యపకీర్తి బంధుజనాళి దూషించుట । నీతియుఁ దొలగుట నిద్రచెడుట పరలోకహాని లంపటనొంది మూల్గుట । పరువుదప్పుట దేహబలము చెడుట తన యాలి చేతిపోటునఁ గృశించుట దాని । పరుడు గన్గొనిన జీవంబు విడుట | |
| తే. | ముజ్జగము లేలు నా విరాణ్మూర్తికయినఁ । గాని దుర్వృత్తి దగదెంతవానికైన మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 43 |
| సీ. | పరదళంబులఁ గాంచి భయముచే నురికిన । రాజుగాఁడతడు గోరాజు గాని ధర్మంబులకు విఘాతముసేయ మంత్రిశే- । ఖరుఁడు గాఁడతఁడు సంకరుఁడు గాని విద్యాప్రసంగము ల్విన రసజ్ఞత లేని । ప్రాజ్ఞుల సభగాదు రచ్చ గాని పతితోడ కలహించి పడుకొని యేడ్చెడి । దాలుగా దది యెఱ్ఱతేలు గాని | |
| తే. | శాస్త్రముల మించినట్టి యాచారమైన । నిష్ఠగాదతనికి పెనుచేష్టగాని మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 44 |
| సీ. | పానంబు జూదంబు పరసతిపై బాళి । ధనకాంక్ష మోహంబు తగని యాశ యనుదినంబును వేఁట యధికనిద్దుర గొంట । పేదఱికంబును బిఱికితనము నతిలోభమును మందగతి హెచ్చుకోపము । నమితవాచాలత యనృతములును ఖండితంబాడుట గర్వంబు సంధ్యల । వేళలఁ బయనంబు విప్రనింద | |
| తే. | యాప్తజనముల దూఱుట నసురుతిండి । మానవేంద్రుల పదవికి హానులివియ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 45 |
| సీ. | పాలనలేని భూపతియైన నతని ద- । గ్గెరనుండు మంత్రి ధగ్డీయునైన చెవిటి రాయసమైన సేవకుఁడయినను । వారసుగాఁడు దివాను నయిన వరుస బక్షీ చిత్తవైకల్యుండయినను । గడుదీర నత్తి వకాలతైన కోశపాలకునకు గుందేటి తెవులైన । నుగ్రాణగాని కత్యుగ్రమైన | |
| తే. | దాతలకు మోస మచటి విద్వాంసులకును । బ్రాణసంకట మా భూమిఁ బ్రజకుఁ గీడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 46 |
| సీ. | పీనుగందపుమోము పిల్లిమీసంబులు । కట్టెశరీరంబు కాకినలుపు ఆర్చుకన్నులు వెన్నునంటిన యుదరంబు । జొళ్ళుకారెడి నోరు ఒళ్ళుకంపు చేచెయ్యి దిగరాచి చెక్కిళ్ళు రుద్దుట । దవడలు సొట్టపాదములు మిట్ట యొకరిని జూచి మేలోర్చక యేడ్చుట । దౌర్భాగ్యగుణములు తగని యాశ | |
| తే. | యిట్టి యవలక్షణపు మంత్రి నేర్పరింప । దొరకు నపకీర్తి దెచ్చు నా దుర్జనుండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 47 |
| సీ. | పూపొదలో దాఁగి పులి యున్నరీతిని । మొగిలిరేకున ముండ్లు మొలచినట్లు నందనవనములో నాగుఁబామున్నట్లు । చందురునకు నల్పు చెందినట్లు సొగసైన లేమకు సెగరోగమున్నట్లు । మృగనాభిలోఁ బిప్పి తగిలినట్లు జలధిలోన విషంబు సంభవంబైనట్లు । కమలాప్తునకు శని గలిగినట్లు పద్మరాగమునకుఁ బటలమేర్పడినట్లు । బుగ్గవాకిటి చుట్టు పుట్టినట్లు | |
| తే. | ధర్మవిధులైన రాజసంస్థానములను । జేరు నొక్కొక్క చీవాట్లమారిశుంఠ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 48 |
| సీ. | పయిమాట లొకలక్ష పలికిననే సరా య । హంకారవర్తన నడఁపవలయు నడఁపజాలక కానలందుఁబోయిన సరా । యెఱుక దెల్పెడి మూర్తి దొరకవలయు దొరికినాఁడని వేడ్క నరసిననే సరా । గురుపదంబుల భక్తి కుదరవలయు కుదిరెనంచని యూరకుండిననే సరా । పాయ కాత్మను బాటి సేయవలయు | |
| తే. | చేసినను కాదు పాచిని ద్రోసి శుద్ధ- । గంగ యెత్తినయటు ముక్తి గాంచవలయు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 49 |
| సీ. | మంగలకత్తిపై నంగవేసిన యట్లు । క్రోడెత్రాచును ముద్దులాడినట్లు కొఱవితో నడినెత్తి గోఁకినట్లీనిన । పులితోడ సాముకుఁ బూనినట్లు పెదసింగమును ఱాల నదలించికొనినట్లు । మినుకువజ్రపురవ మ్రింగినట్లు కొర్తిమీదను గొంతు కూర్చుండుకొనినట్లు । నూతిపైఁ బసిబిడ్డ నునిచినట్లు | |
| తే. | క్ష్మాతలేంద్రుని సేవ కష్టంబు వార- । లిచ్చిరని గర్వమున నిక్కి మెచ్చరాదు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 50 |
| సీ. | మకరందపానంబు మధుకరాళికిఁ గాక । జోఱీగఁ చవిగని జుఱ్ఱగలదె హరిపదాబ్జధ్యాన మమనస్కులకుఁ గాక । చెనఁటి సద్భక్తితోఁ జేయగలడె కవితారసజ్ఞత సువివేకులకుఁ గాక । యవివేకి చెవియొగ్గి యాఁనగలడె పద్మినీరతి వేడ్క పాంచాలునకుఁ గాక । దేబైన షండుఁడు తెలియఁగలఁడె | |
| తే. | రాజసభలఁ బరోపకారములు తెలుప । శ్రేష్ఠులే కాక దుష్టులు చెప్పఁగలరె మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 51 |
| సీ. | మద్యపాయీలతో మచ్చిక కారాదు । బడవాల గొప్పగాఁ బట్టరాదు శాత్రవునింట భోజనము చేయఁగరాదు । సన్యాసులను గేలి సలుపరాదు దేవభూసురవృత్తి తెరువు పోవఁగరాదు । పరునాలిపై నాస పడగఁరాదు కంకోష్ఠునకు నధికార మియ్యగరాదు । చెలగి లోభినిఁ జేర బిలువరాదు | |
| తే. | లంచగాండ్లను దగవుల నుంచరాదు । మాతృపితరుల యెడ భక్తి మఱువరాదు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 52 |
| సీ. | మన్ననలేని భూమండలేంద్రుని కొల్వు । లాలింపనేరని లంజ పొందు వచ్చిపోవనియట్టివాని చుట్టఱికంబు । బుద్ధితక్కువవాని యొద్ద ఋణము సరిగానివానితో సరసోక్తులాడుట । బలవంతు నింటను బడుచుఁ గొనుట సామాన్యజాతితో జగడంబు పూనుట । మూర్ఖుని మైత్రికి మోహపడుట | |
| తే. | అధమమిది భువి నరులకు నజునకైన । మఱచి యప్పని చేసిన మానహాని మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 53 |
| సీ. | మన్నించు నరపతి మమత తప్పిన వెన్క । నుత్తముం డాభూమి నుండరాదు పైవిటుం డొక్కఁ డేర్పడినట్టి వేశ్యపై । నెంతవాఁడైన నాసింపరాదు అన్నదమ్ములతో గొట్లాడి మానసము ని- । ర్జింపక తా తామసింపరాదు పగతుఁడు నెనరుగా భాషించినను వాని । నెయ్యంబుగొని చనువియ్యరాదు | |
| తే. | చెలులతో రాజకార్యముల్ చెప్పరాదు । పలువ మంత్రైన దొరలకుఁ బరువులేదు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 54 |
| సీ. | రణభేరి తగవైన రాజు శ్వేతచ్ఛత్ర । మేనుఁగు నివి నాలు గేకరాశి మారుండు కీరంబు మందసమీరుండు । రాకాసుధాకరుం డేకరాశి వేదము ల్గోవులు విప్రోత్తములు దర్భ । లేర్పరింపఁగ నాలు గేకరాశి మూఢాత్ముఁ డత్యంతమూర్ఖుఁడు గాడిద । కాకి వీరలు నాలు గేకరాశి | |
| తే. | ద్విపదకావ్యంబు ముదికాంత దిడ్డిగంత । యియ్యనేరని రండ నాల్గేక రాశి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 55 |
| సీ. | రతికి దార్కొని సిగ్గు రణమున భీతి భో- । జనకాలమందున సంశయంబు యిచ్చెడిదేఁ జింత నిచ్చినయెడ లేమి । వచ్చినవానిపై హుంకరింపు తగవున మొగమోటదాన మిచ్చకులకుఁ । దపమొనర్చెడివేళఁ దామసంబు గూర్మి చేసినచోటఁ గూహకం బద్భుత- । ద్రోహవర్తనులపై యీహదృష్టి | |
| తే. | అవని సత్కీర్తికోసమై యాశనొందు । రాజవరులకు నివియఁ గారాని పనులు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 56 |
| సీ. | రాజులమంచు బొజ్జలు పెంచగా రాదు । అని మొనలో నఱుకాడవలయు మంత్రులమని బొంకుమాటలాడిన గాదు । యిప్పింప నేర్చి తామియ్యవలయు కవులమంచని వింతగా నల్లినను గాదు । చిత్రప్రబంధముల్ సేయవలయు తపసులమని నిక్కి తలలు పెంచినఁ గాదు । నిర్వికల్పసమాధి నెఱుగవలయు | |
| తే. | యిచ్చినను నేమి వినయోక్తు లెఱుఁగవలయు । గడుసుకూఁతల సత్కీర్తి కలుగబోదు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 57 |
| సీ. | రామాండకథలెల్ల మేమెఱుంగనియవె । కాటమరాజుకుఁ గర్ణుడోడె భోగతకథలంత పోల నెఱుంగమే । వేయి గణేశుఁ డర్జుని నిరఁగబొడిచె భారతకథలలో బాలరాజొక్కఁడు । కుంభకర్ణుని బట్టి కూలదన్నె కందపురాణాలకథ పిల్లకాటేరి । వీరభద్రుని నలయించి చంపె | |
| తే. | ననుచు మూర్ఖులు పలుకుదు రవనియందుఁ । గవివరులు బోయిన కానికాలమందు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 58 |
| సీ. | లత్తుకరంగు చల్లడము మిటారంపు । చౌకట్లు తగటుఁ మిర్జాకుళాయి మగవాల పంచిక మొగమందు జవ్వాది । తిలకము జాతికెంపుల బులాకి పులిగోరు తాళి పచ్చలబాజుబందు ని- । ద్దా మేల్కడాని జల్తారుపాగ కుడిపదంబున కుజాగుల్కి ఘంటలు ఘల్ల- । ని మ్రోయుచుండు మానికపుటందె | |
| తే. | నీటుగాఁ బిన్నవై పల్లెకూటమునకు । నరుగుచున్నట్లె ధేనుకాసురుని బట్టి కొట్టి ధరఁ గూలద్రోయవా గుండెలవియ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 59 |
| సీ. | వంకరపాగాలు వంపుముచ్చెల జోళ్ళు । చెవిసందుకలములు చేరుమాళ్ళు మీఁగాళ్ళపైఁ బింజె బాగైన దోవతుల్ । జిగితరంబైన పార్శీమొహర్లు చేఁపలవలె బుస్తిమీసముల్ కంఠదా। వలములు కడుపెద్ద వస్త్రములును సొగసుగా దొరయొద్దఁ దగినట్లు కూర్చుండి । రచ్చగాండ్లకు శిఫారసులు చేసి | |
| తే. | కవిభటుల కార్యములకు విఘ్నములు చేయు । రాయసాల్ పిండములు తిను వాయసాలు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 60 |
| సీ. | వలపు రూపెఱుగదు వసుధ మర్త్యులకు సూ- । కరమైన మనిసిగాఁ గానుపించు నాకలిలో నాల్క యరుచి యెఱుంగదు । యంబలైనను సుధయనుచుఁ గ్రోలు గోపం బెదుటి గొప్పకొద్ది యెఱుంగదు । ప్రాణబంధువునైనఁ బగతుఁ జేయు నిదుర సుఖంబెఱుంగదు వచ్చినప్పుడు । కసవైన విరిశయ్యగా గానుపించు గామంబు నిర్ణయకాలం బెఱుంగదు । హెచ్చు చెందినవేళ నెనయగోఁరు | |
| తే. | హరునకైనను నివి గెల్వ నలవికాదు । ఇతరులగు మానవులనంగ నెంతవారు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 61 |
| సీ. | వాగ్భూషణంబు నీ వర్ణన సేయుట । కర్ణభూషణము నీ కథలు వినుట హస్తభూషణము నీ కర్చన సేయుట । నేత్రభూషణము నీ నీటు గనుట హృదయభూషణము నిన్మదిఁ బాయకుండుట । మూర్ధభూషణము నిన్ మ్రొక్కుటరయ అంఘ్రిభూషణము నీ యానందనిలయప్ర । దక్షిణం బేగుట ధర్మచరిత! | |
| తే. | సతముగల భూషణము లెన్నిజన్మములకు । యెట్టివైనను వీని కెచ్చేమిగలదు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 62 |
| సీ. | వార్ధక్యమున మంచివయసు పెండ్లామైన । దారిద్ర్యమునఁ బెక్కుతనయులైన ఆత్రుఁడౌ భూపతి కతిభాషి మంత్రైనఁ । బొరుగున నత్తిల్లు పొసగుటైన సంగీతపరునకు జడదారి తోడైన । నెనుముతో నట్టేట యీదటైన బెను వానకాలమందున పైనమైనను । జలికాలమున దీక్ష సలుపుటైన | |
| తే. | మరణమిక వేరు లేదు భూమండలమున । లెక్క సేయంగనగునె యీ దుఃఖమహిమ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 63 |
| సీ. | వితరణశౌర్యప్రతిష్ఠునకే కాక । మీసము పిసినారికోసకేల సిరిగల ఘనసువాసిని కొప్పునకుఁ గాక । బొండుమల్లెలు బోడిముండకేల ప్రజ సుఖింపగజేయు పంటచెర్వుకు గాక । గండిగుంటకు ఱాతికట్ట యేల జాతైన బారాహజారితేజికిఁ గాక । కఱకుల కళ్ళెంబు గాడ్దెకేల | |
| తే. | నతులితంబైన యల పతివ్రతకుఁ గాక । శుద్ధవేశ్యకు మంగళసూత్రమేల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 64 |
| సీ. | విద్యాధికుల రాజు వివరించి నిలిపెనా । యిందఱేమిటికంచుఁ గుందుచుండు మోమీను కుగ్రాణమును జెప్ప నొడ్లగిం- । జలకు బరాతముల్ సరవి వ్రాయు తిండికిఁ జేటుగాఁ బండితులేల తె- । ప్పున సెలవిమ్మని పోరుచుండు బారిశాల్వలు దెచ్చి బహుమతినిమ్మన్నఁ । తలపక సీమవస్త్రముల నిచ్చు | |
| తే. | నిట్టి యపకీర్తి మంత్రిని బెట్టఁదగదు । మంచిమాటల జరగఁ బోయించవలయు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 65 |
| సీ. | [1]అప్రయోజకునకు నారభటము గొప్ప వండలేనమ్మకు వక్కణంబులు గొప్ప । యారిపొయ్యెడి దివ్వె కధికదీప్తికట్టనిల్వని చెర్వు గడియలోపల నిండు । బ్రతుకనేరని బిడ్డ బారెడుండు వృద్ధినొందని చెట్టు వెఱ్ఱితీగిడు జాడ్య - । మెచ్చు ముందటికన్న నిచ్చు తళుకు మన్నించుటకు దొరల్ గని చనవిచ్చుట । పొయిసాలకే పాలు పొంగుటెల్ల | |
| తే. | పెరుగుట విరుగుటకనియు నెఱుగలేక । యదరిపడుచుండు నొక్కొక్క యల్పజనుడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 66 |
| సీ. | హేమాచలము శృంగమెక్కి ఱెక్కార్చుచుఁ । గాకి యుండిననే పికంబు గాదు గంగాది నదులలోఁ గలయ ముంచంగనే । చీపురుపుల్లలు వేప గాదు తెగఁ దిని తలపిక్క లెగసి బలసిన గాని । దున్నపో తేనుగుగున్న గాదు పొదుగు లావై యెంత పొడుగుగాఁ బెరిగినఁ । గుక్కపో తెన్నఁడు గోవు గాదు | |
| తే. | ఉన్నతస్థానమందు గూర్చుండగానె । భ్రష్టు భ్రష్టగు గాక శిష్టుండు గాడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 67 |
| సీ. | పాలన లేని భూపతిని గొల్చుట రోత । యౌదార్యహీనుని నడుగ రోత కులహీనజనులతోఁ గలహింపగను రోత । గుణహీనజనులతో గూడ రోత పాషండజనులపై భ్రాంతినొందుట రోత । మధ్యపాయీలతో మైత్రి రోత తుచ్ఛపు జనులకు నిచ్చనొందుట రోత । చెలఁగి సద్గురు నిందసేయ రోత | |
| తే. | వేదబాహ్యుల విద్యలు వినగ రోత । క్రూరుఁడైయున్న హరిభక్తుఁ గూడ రోత మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 68 |
| సీ. | పసచెడి యత్తింటఁ బడి యుండుటది రోత । పరువు దప్పినయెడ బ్రతుకు రోత ఋణపడి సౌఖ్యంబు లనుభవించుట రోత । పరుల కల్మికి దుఃఖపడుట రోత తన కులాచారంబుఁ దప్పి నడచుట రోత । ధరణీశునకు పిర్కితనము రోత పిలువని పెత్తనంబులకుఁ బోవుట రోత । యల్పుతో సరసంబులాడ రోత | |
| తే. | పరుల సంపద కనుగొని బ్రమయ రోత । బలము లేనట్టి రాజుల బ్రతుకు రోత మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 69 |
| సీ. | నందిగణం బెక్కి నడువీథినే వచ్చు । దైవమో గంగ మోదమ్ము రాజో ఇసకాప్పసీనఁడో యీరుఁడో యీసుఁడో । యీసుడైతే యెనకఁ దోఁకలేదె ఆళ్ళరో గణపతో అమ్మ చీతమ్మరో । చీతామ్మరైయుంటె సింగమేది మంచిది చూతాము మారమ్మ కాబోలు । మారెమ్మయైతేను మాలయేది | |
| తే. | ప్రాకృతజనంబు లీరీతిఁ బలుకుచుంద్రు । తెలివి యించుక లేకను దెలిసికొనక మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 70 |
| సీ. | వేదశాస్త్రములు విన సొంపు లేదాయె । సంగీతవిద్య బల్ చౌకనాయె కవితారసజ్ఞత కలలోను లేదాయె । బారమార్థికబుద్ధి భస్మమాయె భూతలేంద్రులకు దుర్బుద్ధులు మెండాయె । నీచమహత్త్వంబు నెగడిపోయె వర్ణాశ్రమాచారవర్ణన లేదాయె । హీనకులంబులు హెచ్చులాయె | |
| తే. | వావివరుసలు లేవాయె వసుధలోన । నీదు కరుణయు రాదాయె నీరజాక్ష మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 71 |
| సీ. | మౌనంబు దాల్చుట మనసిచ్చగింపమి । గదిసివేయుట లోభకారణంబు దర్శనంబియ్యమి తప్పుసైపకయున్కి । పెడమోముపెట్టుట ప్రియములేమి గర్వంబు దెల్పుట కార్యాంతరాసక్తి । సమయంబుగాదంట జరుపునేర్పు నరయుదమన్న రంధ్రాన్వేషణాసక్తి । యతివినయంబు ధౌర్త్యంబు తెరువు | |
| తే. | లిట్టి ప్రభు దుర్ణయపుఁ జేష్ట లెఱుగలేక । వెంబడించెడివాడెపో వెఱ్ఱివాడు వాని కొడబడఁ డింగితజ్ఞానశాలి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 72 |
| సీ. | తన తల్లి చోటనే తప్ప నటించిన । దురితాత్మునకుఁ గురుద్రోహమెంత కొంకింతయును లేక గురున కెగ్గొనరించు । కఠినాత్మునకుఁ గృతఘ్నత్వమెంత కృతమెఱుంగని మహాకిల్బిషాయత్తచి- । త్తునకు మిత్రద్రోహ మనఁగనెంత పరమమిత్రుల బాధపఱుచు దుర్ణయునకుఁ । బ్రజలనందఱ గష్టపఱచుటెంత | |
| తే. | యనుచుఁ దనదు చరిత్రంబు లవనిజనులు । నిందసేయంగ బ్రతుకు దుర్నీతిపరుని వైభవంబౌర యని మెచ్చువాఁడెవండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 73 |
| సీ. | జలధివేష్టిత మహీచక్రమేలెడు రాజు । వెంట జేనెడు భూమి గొంచుబోడు కొండంత ధనరాశి గూర్చు సంపన్నుండు । వెంట దానొకటైన గొంచుబోడు అతిధాన్యరాసుల నార్జించునాతండు । వెంట సోలెడు కొల్చు కొంచుబోడు బహుమాల్యవస్త్ర సంపాదకుండగువాఁడు । వెంట వ్రేలెడు గుడ్డ గొంచుబోడు | |
| తే. | నిన్నియు నెఱింగి దుర్ణయుఁ డెందుకొఱకు । త్యాగభోగంబు లుడిగి లుబ్ధత వహించు వాని జన్మంబు జన్మమే వసుధలోన మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 74 |
| సీ. | అబ్బినవాని యిల్లాలిఁ గట్టఁగ జూచు । దానియ్యవలసిన దలవ డీగ నలుసైనవాని యిల్లాక్రమింపఁగ జూచు । దనకుఁ గీడయినఁ బాదములు పట్టు నణువుగాఁ జూచుఁ గొండంతైనఁ దన తప్పు । గోరంత యొరు తప్పు కొండసేయు బంధులకిడరంచుఁ బరుల దూషించును । దన యిల్లు చొచ్చినఁ దడకవెట్టు | |
| తే. | దుర్ణయుల దుర్గుణంబులు ద్రోయరాదు । దానికి ఫలంబు యమసన్నిధానమునను దేటపడు గాక యొరులకు దెలుప వశమె మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 75 |
| సీ. | కందిరీగల పట్టు కడఁగి రేపఁగవచ్చు । మానిపింపఁగరాదు దాని పోటు చెట్లలో బెబ్బులిఁ జెనకి రావచ్చును । దప్పించుకొనరాదు దాని కాటు పఱచునశ్వము తోఁకబట్టి యీడ్వఁగవచ్చు । దప్పించుకోరాదు దాని తన్ను కాఁకచే బొరుగిల్లు గాల్చిరావచ్చును । దన యిల్లు కాపాడఁ దరము గాదు | |
| తే. | దుర్ణయులు మీదెఱుంగల దుండగమున । గార్యతతులెల్లఁ జేసి తత్కార్యఫలము లనుభవింపుదు రాయాయి యవసరముల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 76 |
| సీ. | కన్నంబు ద్రవ్వి తస్కరు డింటివానికి । వాడలేదని ముంత వైచి చనునె తెరవాటుకాడు చింతించునే కట్టిన । బట్ట నూడ్చిన మానభంగమనుచు వలబడ్డ మెకము చూల్ వహియించెనంచును । విడువంగఁ జూచునే వేఁటకాఁడు జారుండు పరకాంత శయ్యపై దారిచి । వావి గాదని పల్కి వదలి చనునె | |
| తే. | యాత్మజను గుత్తరూకల కమ్మునాతఁ । డాదరమొసంగఁ జూచునె యల్లునకును నెఱుగరింతియె గాక పరేంగితంబు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 77 |
| సీ. | గోముఖవ్యాఘ్రంబు కూరలో నిడు నాభి । కప్పకూఁతలు గూయు కాలభుజగ మెరచిలోపల గాల మేటిలోపలి యూబి । పైఁ బూరి గ్రమ్మిన పాడునుయ్యి పైఁబండ్లుగలిగి లోపల బుచ్చు తరుశాఖ । గొంగళిమూల దా గొలువురాయి చొర నేమరించి ముంచుకొను ప్రవాహంబు । కునుకువట్టినఁ జుట్టుకొను దావాగ్ని | |
| తే. | దుర్జనుఁడు వాని నమ్మిన దొడరకున్నె । హాని యెంతటివానికినైన గాని తలదడవి బాసజేసిన తగదు నమ్మ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 78 |
| సీ. | తన తల్లి శిశువుల తల ద్రుంచివైచినఁ । జెడుముండ యనుచు వచింపరాదె తన తండ్రి యొరుల విత్త మపహరించిన । నన్యాయవర్తనుం డనఁగరాదె తన దేశికుఁడు పరదారసంగ మొనర్పఁ । బాపకర్ముండని పలుకరాదె తన రాజు ప్రజలపట్ల నదప జూచినఁ । గ్రూరాత్ముఁడనుచు వాక్రువ్వరాదె | |
| తే. | యిట్టి పలుకులు తప్పుగా నెన్నునట్టి । కుటిలచిత్తుల గర్వంబు కొంచెపఱుప మీకు గాకన్యులకు శక్యమే తలంప మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 79 |
| సీ. | ఆశకు ముదిమియు నర్థికి సౌఖ్యంబు । ధనపరాయణునకు ధర్మచింత కఠినమానసునకుఁ గరుణాపరత్వము । వెఱ్ఱిమానిసికి వివేకగరిమ యల్పవిదునకు నహంకారదూరత । జారకామినికి లజ్జాభరంబు బహుజనద్వేషికిఁ బరమాయురభివృద్ధి । గ్రామపాచకునకుఁ గౌరవంబు | |
| తే. | తామసగుణాఢ్యునకు సత్త్వగుణయుక్తి । పాపభీరుత సంతానబాహ్యునకును గలదనెడు వార్త గలదె లోకములయందు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 80 |
| సీ. | శక్తి చాలనివాఁడు సాధుత్వము వహించు । విత్తహీనుఁడు ధర్మవృత్తిఁ దలచు వ్యాధిపీడితుఁడు దైవతభక్తి దొరలాడు । ముండ పాతివ్రత్యమునకు జొచ్చు నాపద ప్రాప్తింప నన్యార్తికి గృశించు । భారంబు పైఁబడ బరువెఱుంగు రమణి లేకున్న విరక్తి మంచిదియనుఁ । బనిపోవ మౌనివర్తనము దాల్చు | |
| తే. | నీ యభావవిరక్తుల కేమి ఫలము । తినక చవిచూడకయె లోఁతు తెలియబడునె యెంతవానికినైన మహీస్థలమున మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 81 |
| సీ. | తల్లిని సేవించ దైవతార్చన యేల । తండ్రి గల్గిన పెన్నిధానమేల దీనరక్షణమున్న దీర్థాటనంబేల । విద్యాధికతయున్న వేషమేల పరమమిత్రుండున్న బంధువర్గంబేల । పతిభక్తి గల్గిన వ్రతములేల రసికత్వమున్న సురత్నభూషణమేల । ఘనవాహనంబున్నఁ గవచమేల | |
| తే. | యిష్టసంసిద్ధిగన దంతి నెక్కనేల । కవిత గల్గిన రాజ్యాధికారమేల తగు వినయమున్న వశ్యౌషంబులేల మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 82 |
| సీ. | అర్థాతురునకు గృత్యాకృత్యములు లేవు । కవిజనంబుల కెఱుంగనివి లేవు కుక్షింభరుఁడు కాని కూటికి రోయఁడు । కామాతురుం డర్థకాంక్ష వీడఁడు వెలిచవుల్గొను కాంత వెఱవదు నిందకు । నీతకు మిక్కిలిలోతు లేదు పాపశీలికి దయాపరత యెందును లేదు । వెఱ్ఱివానికి సాధువృత్తి లేదు | |
| తే. | మద్యపానుల కనరాని మాటలేదు । గ్రామ్యునకు గల్గదెందు నాగరికముద్ర తప్పెఱుంగక పోవఁ డుత్తమకులజుఁడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 83 |
| సీ. | మరణంబు మేలవమాన మొందుటకంటెఁ । గొంచమైనను బంచి కొడుచుటొప్పు తన విత్తహానియౌనని మది దలపక । హితవున్నచోట నప్పియ్యదగదు విత్తంబు చాలని విభవంబు కొఱగాదు । కుదువ బెట్టగరాదు కుందనంబు యాలస్యమొనరింప నమృతంబు విషమగు । డగవు దప్పిన మాట దలఁపరాదు | |
| తే. | వదలవలయును నుపద్రవంపు వృత్తి । విడువవలయును భయద పృథ్వీతలేంద్రు త్రోయవలయును కపటవృత్తులను భువిని మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 84 |
| సీ. | పాపాత్మునకు బారుపత్య మియ్యగరాదు । చాలని పనికిఁ గాల్సాచరాదు పలుగాకివానితో భాషింపగా రాదు । చెడ్డవానికి మేలు సేయరాదు యాదాయమెఱుఁగక యప్పు తీయగరాదు । పలువురితో ద్వేషపడగరాదు తప్పు సేయనివాని దండింపబోరాదు । చేసిన కృత్యంబు చెప్పరాదు | |
| తే. | పరుల ధనసంపదల కసూయ పడగరాదు । తనదు లేమికి ఖేదమొందంగరాదు సాధువర్తనలివి గాదు చర్చసేయ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 85 |
| సీ. | ఎరువు నిత్యంబౌనె యిల్లౌనె పందిలి । యిల నెండమావులు జలములౌనె వరవు డిల్లాలౌనె పాపు బంటౌనె । గులటతనూజుండు గొమరుఁడౌనె మెఱపు దీపంబౌనె మేఘంబు గొడుగౌనె । స్వాంగవాద్యంబులు తూర్యంబులౌనె కంతి తలగడౌనె కల యథార్థంబౌనె । పెనుదిబ్బ ముక్కాలిపీఁటయౌనె | |
| తే. | గాని వస్తువుఁ బెట్టుకోఁ గాంక్షచేత । బెనఁగుమాత్రంబె కాని లభింపదేమి దాని కొడఁబడఁ డింగితజ్ఞానశాలి మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 86 |
| సీ. | పొరుగూరి కేగినఁ బోవునే దుర్దశ । గాదె పెండిలి సన్నికల్లు దాఁచ డొంకల డాఁగ బిడుగుపాటు దప్పునె । కాలడ్డ నిలుచునే గాంగఝురము కుమతిచేఁ జెడునె యెక్కుడు మంత్రి యత్నంబు । లింకిపోవునె యనావృష్టి జలధి ధవుడు పిన్నైన వైధవ్యంబు దప్పునే । మనదె దీర్ఘాయువు మందు లేక | |
| తే. | యర్కుఁ డుదయింపఁ జెడునె గుహాతిమిరము । తాళ మెత్తుకపోవ మందసములోని విత్త మలవడకుండునే వెచ్చమునకు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 87 |
| సీ. | ఆరగించంగ యోగ్యముగాక యుండునే । పైతోలు బిరుసైన బనసఫలము మాధుర్య మెడలునే మామిడిపండుకుఁ । దొడిమపట్టున జీడి తొరలియున్న గేదంగి నెఱిమౌళిఁ గీలింపకుందురే । యగ్రభాగమున ముళ్ళలమికొన్న నఖిలాంగసీమ యొయ్యారంబు గల్గిన । యతివకు వాల్కన్నులైననేమి | |
| తే. | గుణము బహుళంబు దోషంబు గొంచమైనఁ । గొదవఁ జెందక యుండు నెక్కుడు గుణంబు తాఱుమాఱైన నిదియె పద్ధతి తలంప మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 88 |
| సీ. | గోవధ గావించి గోరోజనమ్ము రో- । గార్తుల కొసఁగఁ బుణ్యాత్ముఁడగునె ఫలశాఖిఁ బడ మొత్తి ఫలము లేఱించి భూ- । సురుల కర్పించిన సుకృతియగునె నిండుతటాకంబు ఖండించి చేఁపల । మత్స్యభుక్కులఁ దన్ప మాన్యుడగునె గుడి కొట్టి యిటికలు గూరిచి తులసితి- । న్నెలు రచించిన ధర్మనిరతుఁడగునె | |
| తే. | ప్రబలపాతకపూర్ణుఁ డల్పంపు సుకృత- । మునను శుద్ధుండు గాకుండుననుట నిక్క- మాడు గాకేమి యిచ్చకం బనృతవాది మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 89 |
| సీ. | మందుమాకిడి గండమాల మాన్పఁగలేఁడు । చక్కఁజేయగలండె నక్కనోరు వ్రేలివంకర మీఁద వీద నొత్తఁగలేఁడు । కుదురుసేయగలండె గూనివీఁపు త్రోయఁజాలఁడు కుక్కతోక వంకరైన । నేటివంకలు దీర్ప నెట్టులోపు తనవారి యొచ్చెంబు తాను దీర్పఁగఁజాలఁ । డొరుల యొచ్చెము దీర్ప నోపునెట్లు | |
| తే. | దైవకృతమైన వంకర దలఁగద్రోయ । వశము గాకుండు గద యెంతవానికైన బొరలు దాని నెఱుంగడు బుద్ధి జడుఁడు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 90 |
| సీ. | ఋణశేషమున్నను రిపుశేషమున్నను । వహ్నిశేషంబున్న వచ్చుఁ గీడు భుక్తి వధూజనరక్తి నిద్రాసక్తి । యగ్గలంబైనఁ గీ డావహిల్లు గుత్సితాత్మునితోడఁ గోవధజనముతో । గొండికవానితో గోష్ఠి తగదు అర్భక పశు మందిరాంగరక్షల యందు । నేమఱుపాటొంద నెగ్గుఁ జెందు | |
| తే. | నిట్టి నయమార్గ మెఱుఁగక యిచ్చవచ్చి- । నట్లు చరియించువారికి హాని వచ్చు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 91 |
| సీ. | నంబి కవిత్వంబు తంబళ జోస్యంబు । వలనొప్ప కోమటి వైష్ణవంబు వరుసనె యుప్పరివాని సన్యాసంబు । తరువాత శూద్ర సంతర్పణంబు రజకుని గానంబు రండా ప్రభుత్వంబు । వెలయఁగా వెలమల వితరణంబు సాని పండితశాస్త్రవాదము వేశ్య- । తనయుఁ డబ్బకుఁ బెట్టు తద్దినంబు | |
| తే. | నుభయభ్రష్టత్వములు గాన నుర్విలోన । రాజసభలందు నెన్నగా రాదు గదర మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 92 |
| సీ. | భట్టరాచార్యుల బట్టలు కాగానె । మడి గట్టుకొను పట్టుమడతలౌనె అల రాచకూతురు నధరంబు కాగానె । తేనెఁ జిల్కునె యనుపానమునకు అల్ల యేలేశ్వరోపాధ్యాయు బుఱ్ఱయు । రాచూరి పెద్దఫిరంగియౌనె అల తాళ్ళపాక చిన్నన్న రోమములైన । దంబుఱ దండెకు దంతులౌనె | |
| తే. | హుంకరించిన నెటువంటి మంకునైనఁ । దిట్టవలయును గవులకు దిట్టమదియె మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 93 |
| సీ. | వెల్లుల్లి వనములో వెలయంగ జోఱీఁగ । పికము పాడూరను బెస్త రాజు సాలె జేండ్రులలోన సాతాని పండితుం । డంధులలోన నేకాక్షి శ్రేష్ఠుఁ డతిలోభి రాజన కర్థంబు నడుగని- । వాఁడె పో పండితవర్యుఁ డరయఁ గాఁపు మంత్రులలోనఁ గాటేరి దైవంబు । కొక్కెరాయలలోనఁ గొంగ ఘనము | |
| తే. | గుడిసెవేటుల నిల్లాలు గుత్తులంజె । గనుక నీ రీతిఁ బెక్కులు గలవు తలప మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 94 |
| సీ. | పెట్టి పోసిననాఁడె చుట్టాల రాకడ । కలిమివేళనె వారకాంత వలపు సేవ చేసిననాఁడె క్షితినాథు మన్నన । వయసు గల్గిననాఁడె వనిత రక్తి విభవంబు గలనాఁడె వెనువెంట దిరుగుట । పని యున్ననాఁడె మావారలనుట పోడిమి గలనాడె పొరుగింటి పోరచి । మగుడింపఁగలనాఁడె తగవు సూటి | |
| తే. | యాత్మశక్తి తొలగిన యవసరమునఁ । దనకు నెవ్వరు గానిది తథ్యమరయ బలిమిచే నవయవములు పనికిరావు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 95 |
| సీ. | చెఱువులో నీరు నిల్చిన బానయోగ్యమౌ- । నది యబ్ధి జేర బానార్హమగునె యుదక మల్పంబైన నుచ్చులో బడు చేప । చెఱువు నిండినవేళ చిక్కదట్లు చరణాయుధాండంబు చట్టెడౌనోర్చిన । నవయగ జేసిన నల్పభుక్తి వహ్ని యల్పంబైన వలన నేనునగూడ । దరియు ధాడింప మేడంత గాల్చు | |
| తే. | నాక్రమింపగ దగినచో నరి వధింప । దగు ఫలాపేక్ష కొద్దియే రర్మమునకు వసుధ తత్త్వంబు పరికింపవలయు జూడ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 96 |
| సీ. | చేరువ పగయును దూరపు మైత్రియు । గావించెనేనియుఁ గార్యహాని స్వనృపుతో వైర మన్యనృపాలమైత్రి । యొనరించెనేనిఁ గీడొదవకున్నె త్యాగంబునకు నాత్మభోగంబునకు గాని । విత్తార్జనంబుఁ గావింపనేల బాసకు లోనైనఁ బ్రతిబాషలాడినఁ । బొలఁతితో భాషింపఁ బోవఁదగదు | |
| తే. | యిట్టి నయమార్గ మెఱుగక యిచ్చ వచ్చి- । నట్లు చరియించువారికి హాని జెందు నాడికలు గల్గు నిది నిక్క మరసిచూడ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 97 |
| సీ. | సూర్యుఁడు దశశతాంశువులఁ బో దఱిమినఁ । గలుగవే గుహల చీకటులుఁ డాగ ఝుంఝూనిలము దాడి సలుప దీపమునకుఁ । గలుగదే వసియింపఁ గలశమొకటి వని సాళువంబు గువ్వను బాఱఁ దఱిమినఁ । దరుకోటరము లేదె దానిఁ బ్రోవ గరుడుండు వెనుదాక గాకోదరము డాఁగ । గలుగదే వాల్మీకబిల మొకండు | |
| తే. | బలము గలవాడు దుర్బలు బాఱఁ దఱుమ । దైవమొక ప్రాపు గల్పింపఁ దలఁపకున్నె పొరలునే ప్రొద్దహంకారమున నరుండు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 98 |
| గోపాలకృష్ణరావుగారి అధిక్షేపశతకముల సంపుటిలో గల అధికపద్యములు: | ||
| సీ. | తండ్రి మధ్వాచారి తనయు డారాధ్యుండు । తల్లి రామాన్జ మతస్థురాలు తనది కూచిమతంబు తమ్ముఁడు బౌద్ధుండు । సర్వేశ్వరమతంబు సడ్డకునిది ఆలు కోమటిజాతి దక్క జంగమురాలు । బావగారిది లింగబలిజకులము ఆఁడుబిడ్డ సుకారి యల్లుఁడు పింజారి । మఱదలు కోడలు మారువాడి | |
| తే. | గలియుగమ్మున వర్ణసంకరము ప్రబలి । యుత్తమకులంబు లొకమూల నొత్తిగిల్లె మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 1 |
| సీ. | తల్లి ఱంకునఁ దండ్రి ధనము పోయినయట్లు । మూలనిక్షేపంబు మునిఁగినట్లు కూఁతురి ముడుపెల్లఁ గొల్లవోయినయట్లు । కాణాచివల్లెలు కాలినట్లు తన యాలి గడనెల్ల దండుగ కైనట్లు । దండ్రి తద్దినమేమొ తప్పినట్లు చెల్లెపైఁ బడి దొంగ చెఱచిపోయినయట్లు । కొడుకు నప్పుడు తలగొట్టినట్లు | |
| తే. | దిగులుపడి చూచి మూర్ఛిల్లి తెప్పరిల్లి । కవుల కియ్యంగవద్దని కన్ను మీటు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 2 |
| సీ. | దూదేకుల హుస్సేను దొమ్మరి గోపాలు । పట్ర మంగఁడు గాండ్ల బాలిగాడు బయశేని నాగఁడు పటసాలె నారాయఁ । డగముడి లచ్చిగాఁ డా ముకుందు చాకలి మల్లఁడు సాతాని తిరుమల । గొల్ల కాటడు బెస్త గుర్విగాడు కోమటి శంభుడు కుమ్మరి చెంగడు । మంగ లెల్లడు బోయ సింగడొకడు | |
| తే. | కన్నవారెల్లఁ బండితుల్ కవులుఁ గాగ । వేదశాస్త్రంబు లేడను విప్రులేడ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 3 |
| సీ. | బడవాకుఁ బ్రతి యెన్న బహుమతు లేనూరు । దళవాయి కొక్క యూర ధర్మచేట పడుపుతొత్తుకు మేలుపౌజు కమ్మలు । తాటాకు దుద్దులు తల్లిచెవుల దండెదాసర్లకుఁ దాజీతవాజము । కవివరులకుఁ గన్నగాని మన్ను బైనీని సుద్దికి బారిశాలువజోడు । విద్వాంసులకు బేడ వెలితిగుడ్డ | |
| తే. | ఘనము నీచం బెఱుంగక కలియుగమున । నవని నడుతురు మూఢులైనట్టి దొరలు మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 4 |
| సీ. | వసుధాధిపతికి విశ్వాసగుణంబు జా- । రునకు సత్యంబు చోరునకు భయము లంజెకు మోమోట పంజకు ధైర్య మెం- । గిలి కెగ్గు మద్యపాయులకు సిగ్గు ద్రవ్యాధికులకును దానధర్మములపై । దృష్టియు జారిణిస్త్రీకి వావి పలుగాకులకు మేలు పందగొడ్డుకుఁ బాలు । మానికిఁ గఱవు కోమటికి బరువు | |
| తే. | మేకమెడచన్నులకుఁ బాలు మేడి పూలు । లేవు త్రిభువనములను గాలించి చూడ మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 5 |
| సీ. | వ్యాసాదులగు మౌనివర్యులు తపసెల్లఁ । బోగొట్టుకొనుట సంభోగమునకె జలజాతభవ శివాదులు గూడఁ భ్రమగొని । మురియుట యీ పాడు భోగమునకె నేర్తుమంచని నెఱ్ఱనీల్గుచు విద్యలు । కోటి నేర్చుట పొట్టకూటి కొరకె ఏకచక్రమ్ముగ నేలిన రాజైన । గడ కేడుజేనల కాటి కొరకె | |
| తే. | కీర్తి యపకీర్తి దక్కఁ దక్కినవి నిల్వఁ- । బోవు శాశ్వతమౌనట్లు పుడమిమీద మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 6 |
| సీ. | సుంకరులకు వర్ణసంకరులకుఁ దన । పొత్తొసంగెడి తొత్తుముండలకును సారాయినీళ్ళకు జాతరగాండ్లకు । బంగుభాయీలకు బందెనకును బడవాలకును లేని భడవాలకును ఱంకు- । రాట్నాలకును శుంఠరండలకును కలిమిదండుగులకు గారడీవిద్యకుఁ । దోడఁబోతుల కాటదొమ్మరులకు | |
| తే. | లోభితనమున నేడ్చె నిద్రాభవాని । గడన వీండ్లకె కాక సత్కవులకౌనె మదరిపువిఫాల మునిజనహృదయలోల । వేణుగోపాల భక్తసంత్రాణశీల! | 7 |
| సంపూర్ణము. | ||
[1]అప్రయోజకునకు నారభటము గొప్ప
 |
|